تێگەهشتنا ل سەر ئابووریا سیاسی یا هەرێما کوردستانێ: رێیا بەرەڤ پێش بۆ حوکمڕانییەکا باشتر

ژ لایێ د. نەسرین بەرواری. 2018.

ئالۆزیێن پێکهاتی و قەیرانێن دەرکەفتی یێن دوماهیێ

وەک هەمی دەڤەرێن دی یێن ئیراقێ، ئابوورێ هەرێما کوردستانێ ب چوار لاوازیێن گەلەک مەزن دهێتە نیاسین:

1. ێژێبوونا بلند ل سەر سێکتەرێ نەفتێ. ئابوورێ هەرێما کوردستانێ گەلەک هێژێ یە ل سەر نەفتێ کو رێ دایە پەرەپێدانەکا ئابووری یا ب لەز. هەرچەندە ل سالا 2014ێ هاتە راوەستاندن، بەرهەمێن نەفتێ یێن دەستووری یێن کو ژ لایێ بەغدا ڤە دهاتنە دابینکرن، نێزیکی 85% ژ داهاتێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ پێک دئینان. لێ، ئەڤ سێکتەرە تەنها نێزیکی 1% ژ دەلیڤەیێن کاری ل هەرێمێ پێک دئینیت. هێژێبوونا بلند ل سەر نەفتێ رێ دایە چێبوونا دەولەتەکا داین (Rentier State).
2. رۆلێ زێدە یێ سێکتەرێ گشتی. سێکتەرێ گشتی سەرکێشییا ئابوورێ هەرێما کوردستانێ دکەت. حکومەتا هەرێما کوردستانێ کارفەراهێنەرا سەرەکییە کو پتر ژ 50% ژ کۆمێ دەلیڤەیێن کاری ل دەف وێ نە، 26% یێن نە-سەربازی. وەک ل هەمی دەڤەرێن دی یێن ئیراقێ، پارەدانا بۆ مووچە، خانەنشینان، هاریکارییا جڤاکی، و سوبسید (کارەبا، سوتەمەنی، ئاڤ، و خزمەتگۆزاریێن ساخلەمی و پەروەردەیی) پتر ژ 50% ژ بوودجەی مەزاختن. باج تەنها نێزیکی 5% ژ کۆمێ داهاتی یە. ل ڤی قۆناغی، مەزاختنا گشتی هێشتا هاندەرا سەرەکی یا گەشەکرنا ئابووری یە. هەرچەندە گەلەک حەز هەیە بۆ رابەرایەتییا کار، لێ سێکتەرێ تایبەت یێ هەرێما کوردستانێ یێ کو ب رەنگەکێ مەزن بەرفرەه بوویە، هێشتا رێیەکا درێژ هەیە بۆ گەهشتن ب شیانێن خوە یێن تەمام.
3. هێژێبوونا ل سەر هاوردەکرنێ (Imports). ژ ئەنجامێ وێ چەندێ کو ئابوورێ ئیراقێ ب رەنگەکێ رێژەیی نەفرە-رەنگ (Undiversified) بوویە، بێجگە ژ هناردەکرنا نەفتێ، گەلەک ڤالاھی هەیە د ناڤبەرا داخوازا خوارن و بەرهەمێن دی یێن ناڤخۆیی و مەزاختنا هاوردەکرنێ دا، کو ئایەتەکا ئاسایی یە بۆ ئابوورەکێ داین. ب رەنگەکێ پراکتیکی، هەمی تشت ب ئاسانی ل هەرێمێ بەردەستە. د چوارچۆڤەیێ سیاسەتا نوکەی دا، زەحمەتە بۆ کارێن ناڤخۆیی کو ب شێوەیەکێ فرە-رەنگ ببن و گەشە بکەن د بەرامبەر هاوردەکرنێ دا.
4. سیستەمەکێ دارایی یێ لاواز و هێژێبوونا ل سەر ئابوورەکێ ل سەر نەقدیێ ئاڤاکرای.

ئەڤ ئالۆزیێن پێکهاتی یێن دیار کری ب زنجیرەیەکا شۆکێن دەرکەفتی یێن دوماهیێ خرابتر بووینە:

• ترجمتها بالبادينية: ئالۆزییەک دگەل داعشێ ژ ناڤا سالا 2014ێ کو گەهشتە نێزیکی 20 کیلۆمەتر ژ هەولێرێ.
• زێدەبوونا لەز یا ژمارەیا دانیشتڤانان ب رێژەیا 28% ژ ئەنجامێ هاتنا 2 ملیۆن کەسێن ئاوارە ژ هەمی دەڤەرێن دی یێن ئیراقێ و سووریێ.
• دابەزینەکا ب لەز د بهايێن نەفتا نێڤدەولەتی دا، ژ $115 بۆ هەر بەرمیلەکێ ل حوزەیرانا 2014ێ بۆ نێزیکی $45 ل سالا 2017ێ.
• راوەستاندنا ڤەگوهاستنا داهاتی ژ لایێ حوکمەتا نەتەوەیی ڤە، ژ $12 ملیار دۆلار ل سالا 2013ێ بۆ نێزیکی $1 ملیار دۆلار ل سالا 2014ێ، بۆ سفر ل سالا 2015ێ.